Κυριακή, 17 Μαΐου 2009

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΝΑΠΗΔΗΣΗΣ Ή ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΟΥ JEVONS ΚΑΙ ΣΦΑΛΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΘΕΣΗΣ

Στα τέλη του 19ου αιώνα , ο νεοκλασικός οικονομολόγος William Stanley Jevons παρατήρησε ότι οι ατμολέβητες κατανάλωναν ολοένα λιγότερο κάρβουνο λόγω των τεχνικών τελειοποιήσεων, αλλά παρόλα αυτά η συνολική κατανάλωση κάρβουνου συνέχιζε να αυξάνεται εξαιτίας της αύξησης του αριθμού των λεβήτων.

Το παράδοξο εξηγεί το γιατί οι αποτελεσματικές και οικοαποδοτικές τεχνολογίες μας εξωθούν να αυξήσουμε την κατανάλωση. Έτσι το κέρδος υπεραντισταθμίζεται από μια αύξηση των ποσοτήτων που καταναλώνονται και συνιστά το κύριο αντεπιχείρημα προς την λεγόμενη βιώσιμη ανάπτυξη ή τον οικοκαπιταλισμό. Οι φιλελεύθεροι οικονομολόγοι, οι βιομήχανοι και οι οπαδοί της διαρκούς ανάπτυξης θεωρούν ότι η λύση στο δίλημμα προστασία του περιβάλλοντος ή ανάπτυξη βρίσκεται στην οικοαποδοτικότητα.
Οιοκοαπαδοτικότητα: n οικονομία εισροών(πρώτες ύλες, ενέργεια και ενδιάμεσα προϊόντα) η οποία εισέρχεται στην παραγωγή των καταναλισκόμενων προϊόντων εξαιτίας της τεχνικής προόδου και η οποία είναι ικανή να μειώσει σταδιακά τον οικολογικό αντίκτυπο και την ένταση ανάληψης των φυσικών πόρων. Έτσι, η ενεργειακή ένταση για να παράγουμε ένα ευρώ ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος ελαττώνεται κατά 0,7% μέσο όρο ετησίως στην Ευρώπη από το 1991.
Εκείνο που παραβλέπει η θεώρηση της αύξησης της οικοαποδοτικότητας είναι ότι η πτώση της ρύπανσης ανά μονάδα εκμηδενίζεται συστηματικά λόγω του πολλαπλασιασμού του αριθμού των μονάδων που πουλιούνται και καταναλώνονται. Οι αποτελεσματικές τεχνολογίες μας ωθούν να αυξήσουμε την κατανάλωση.
Αυτό το φαινόμενο έχει ένα ψυχολογικό θεμέλιο. Κάποιος που μειώνει την κατανάλωση ενέργειας, χρησιμοποιώντας πχ λαμπτήρες χαμηλής τάσης, ικανοποιείται από την εξοικονόμηση που επιτυγχάνει και προσφέρει στον εαυτό του, ως μπόνους, ένα ταξίδι σε έναν μακρινό προορισμό, που θα αντιπροσωπεύει μια κατανάλωση ενέργειας πολύ υψηλότερη απ’ αυτήν που θα έχουμε εξοικονομήσει.
Άλλα παραδείγματα. Τα τρένα υψηλής ταχύτητας πάνε πιο γρήγορα, επομένως μετακινούμαστε πιο μακριά και πιο συχνά. Το σπίτι έχει καλύτερη μόνωση, οπότε γλυτώνουμε χρήματα και μετά αγοράζουμε ένα δεύτερο αυτοκίνητο. Οι λαμπτήρες φθορίου καταναλώνουν λιγότερο ρεύμα, επομένως τις αφήνουμε αναμμένες. Το Ίντερνετ αποϋλοποιεί την πρόσβαση στην πληροφορία, επομένως τυπώνουμε περισσότερο χαρτί. Υπάρχουν περισσότεροι αυτοκινητόδρομοι ταχείας κυκλοφορίας, άρα η κίνηση αυξάνεται..
Σε όλα αυτά τα παραδείγματα παρατηρούμε μια μείωση των ορίων χρήσης μιας τεχνολογίας, όρια τα οποία μπορούν να είναι νομισματικά, κοινωνικά, χρονικά, σωματικά κλπ, κι αυτή η μείωση των ορίων συνεπιφέρει μια αύξηση της κατανάλωσης που εξουδετερώνει την υιοθέτηση των αποτελεσματικότερων τεχνολογιών.
Το αποτέλεσμα αναπήδησης έχει όμως και άλλες πολύ ενδιαφέρουσες εφαρμογές.
Σκεφτείτε ας πούμε έναν οικολογικά συνειδητοποιημένο άνθρωπο που αποφασίζει να ζήσει στην ύπαιθρο για να βελτιώσει την ποιότητα ζωή του και να τρώει βιολογικά προϊόντα. Έτσι όμως πολλαπλασιάζει τις διαδρομές του με αυτοκίνητο προς την πόλη. Ή την περίπτωση που έχουμε μαζική στροφή στην κατανάλωση βιολογικών προϊόντων. Σε αυτή την περίπτωση ο παραγωγός και πωλητής αυτών των προϊόντων στη λαϊκή της γειτονιάς αρχίζει να ανεβάζει τον τζίρο του και βρίσκεται με περισσότερα χρήματα στην τσέπη. Αμέσως αγοράζει ένα μεγαλύτερο φορτηγό για να μεταφέρει τα προϊόντα του προκαλώντας όμως μεγαλύτερη ρύπανση. Σκεφτείτε τώρα ότι μια τέτοια εξέλιξη γίνεται σε πανεθνική κλίμακα, και οι καλλιεργητές κηπευτικών προϊόντων επωφελούνται για να αλλάξουν όλοι αυτοκίνητα. Έτσι αυξάνεται ο τζίρος του εμπόρου επαγγελματικών αυτοκινήτων, ο οποίος με τα χρήματα που μάζεψε από τους εμπόρους βιολογικών προϊόντων, πληρώνει ένα σούπερ αεροπορικό ταξίδι για την άλλη άκρη του κόσμου προκαλώντας τόση ρύπανση όσο αυτή που θα προκαλούσαν χιλιάδες αυτοκίνητα μαζί.
Το αποτέλεσμα αναπήδησης ή παράδοξο του Jevons συναρτάται στενά με το λεγόμενο σφάλμα της σύνθεσης.
Ποιο είναι το εν λόγω σφάλμα;
Το Σφάλμα Σύνθεσης συμβαίνει όταν δεχόμαστε ότι εκείνο το οποίο ισχύει για τα άτομα ισχύει αναγκαστικά και για το σύνολο της οικονομίας! (Το σφάλμα σύνθεσης είναι σφάλμα λογικής).
Παράδειγμα: Αν μειωθεί ο εργατικός μισθός (W), στη μικροοικονομική ανάλυση, η ατομική επιχείρηση μπορεί να αυξήσει το κέρδος της εφόσον η τιμή παραμείνει σταθερή. Από μακροοικονομική άποψη όμως το συμπέρασμα αυτό δεν είναι αναγκαία αποδεκτό, γιατί, αν μειωθούν οι μισθοί σε όλους τους κλάδους της οικονομίας θα μειωθεί η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών (μιας και ο μισθός αποτελεί εισόδημα για τα άτομα) με συνέπεια μείωση της συνολικής ζήτησης και στη συνέχεια των τιμών, άρα και των κερδών των επιχειρήσεων.
Το παράδοξο του Jevons και το σφάλμα της σύνθεσης μας παραπέμπουν στο φλέγον ζήτημα των συνεπειών των ατομικών επιλογών επάνω στο σύνολο και μας εισάγουν στον προβληματισμό της διακρίβωσης της φύσης των σχέσεων μεταξύ του επιμέρους και του καθόλου. Αλλά με αυτό θα ασχοληθούμε σε προσεχές μας σημείωμα.

3 σχόλια:

Tobin είπε...

Η βασική διαφορά όμως είναι η χρονική υστέρηση των αποτελεσμάτων των εκάστοτε ενεργειών. Δηλαδή αν μία πόλη 50.000 κατοίκων χρησιμοποιεί του παλιούς ενεργοβόρους λαμπτήρες πυρακτώσεως επί 8 ώρες την ημέρα, υπάρχει ένα άμεσα αρνητικό αποτέλεσμα στην κατανάλωση ενέργειας. Αν σταδιακά οι λαμπτήρες αλλαχθούν με τους πιο "φιλικούς" θα μειωθεί η κατανάλωση ενέργειας και το αποτέλεσμα θα είναι άμεσα μετρήσιμο. Μέχρι όλοι οι κάτοικοι να αλκλάξουν τις λάμπες τους περνάει ένα σημαντικό χρονικό διάστημα, όπου η κατανάλωση ενέργειας συνεχώς φθίνει. Όταν πάλι όλοι έχουν βάλει τους "οικολογικούς" λαμπτήρες, η ενεργειακή κατανάλωση θα είναι η μικρότερη που έχει υπάρξει για το χρονικό διάστημα που μιλάμε. Μέχρι να συνειδητοποιήσουν όλοι ότι τώρα μπορούν να αφήνουν περισσότερο το φως ανοικτό μιας και έχει μειωθεί η κατανάλωση ενέργειας περνάει επίσης ένα χρονικό διάστημα. Αφού τέλος συνειδητοποιήσουν όλοι το ίδιο και καταναλώνουν περισσότερο η "ισορροπία" επιστρέφει στα αρχικά επίπεδα. Καταναλώνουν δηλαδή την ενέργεια που κατανάλωναν με τους παλιούς λαμπτήρες. Ωστόσο έχει μεσολαβήσει ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, όπου γενικά η αρνητική επίπτωση στο περιβάλλον ήταν μικρότερη από ότι στο σημείο ισορροπίας. Καταλήγουμε δηλαδή στη βασική Κεϋνσιανή παραδοχή ότι μακροχρόνια όλοι είναι νεκροί οπότε πρέπει να βλέπουμε σε πιο σύντομα χρονικό διάστημα. Επιπλέον μία τέτοια αλλαγή προϋποθέτει ότι ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού θα αποκτήσει "οικολογική" συνείδηση και δε θα λειτουργούν όπως ο μέσος καταναλωτής της νεοκλασικής θεωρίας. Τέλος για να κάνουμε και λίγο την πλάκα μας οι καταναλωτές αν είναι Έλληνες είναι πιθανό να μη συνειδητοποιήσουν ποτέ ότι πληρώνουν λιγότερα με τις νέες λάμπες γιατί θα έχει αυξηθεί το τέλος για την ΕΡΤ, τα δημοτικά τέλη και ίσως και ο Φ.Π.Α. στο λογαριασμό. Με αποτέλεσμα να μην αυξηθεί επ’ ουδενί η κατανάλωση ρεύματος έστω και με τους νέους λαμπτήρες.

Αίσωπος είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσες οι παρατηρήσεις σου. Συμφωνώ με την διαπίστωση ότι μεσολαβεί ένα χρονικό διάστημα μέχρις ότου κάνει την εμφάνισή του το παράδοξο Jevons ή μέχρις ότου γενικευτεί μια συμπεριφορά, και κατά το ενδιάμεσο αυτό χρονικό διάστημα οι συνέπειες μπορεί να είναι ευεργετικές.
Το κύριο κατά τη γνώμη μου πέρα από το παρεμβαλλόμενο χρονικό διάστημα όπου οι επιπτώσεις είναι θετικές είναι να εξετάσουμε τρόπους και μεθόδους περιορισμού, όσο αυτό είναι ανθρωπίνως δυνατόν, του φαινομένου της αναπήδησης. Και λέω περιορισμού γιατί κατά τη γνώμη μου η πλήρης εξάλειψή του είναι αδύνατη. Κι αυτό παραπέμπει στην έλλειψη πλήρους διαφάνειας των κοινωνιών. Είναι τόσο πολλοί οι δρώντες παράγοντες και τόσο μεγάλη η αλληλεξάρτησή τους που οποιοσδήποτε εξαντλητικός και πλήρης σχεδιασμός και πρόβλεψη είναι ακατόρθωτη. Αυτό νομίζω ότι είναι το βαθύτερο νόημα του παραδόξου του Jevons και από εκεί προκύπτει και το γνωστό ΄΄ο δρόμος προς την κόλαση είναι στρωμένος με τις καλύτερες των προθέσεων΄΄. Μπορεί να κάνεις κάτι προσβλέποντας στη βελτίωση της κοινωνίας και οι συνέπειες των πράξεών σου να έχουν τα εντελώς αντίθετα αποτελέσματα.
Ξαναπιάνοντας το παράδειγμά μου με τον οικολογικά συνειδητοποιημένο πολίτη που αποφασίζει να εγκατασταθεί στην ύπαιθρο για να βελτιώσει την ποιότητα ζωή του και να τρώει βιολογικά προϊόντα με συνέπεια να πολλαπλασιάσει τις διαδρομές του με αυτοκίνητο προς την πόλη και άρα να αυξάνεται η ατμοσφαιρική ρύπανση.
Θα μπορούσαμε εδώ να σκεφτούμε ένα σενάριο στο οποίο ο πολίτης του παραδείγματος υποβοηθείται ουσιαστικά από την πολιτεία στο να μετεγκατασταθεί πλήρως στην ύπαιθρο δηλαδή και ο τόπος εργασίας του να βρίσκεται εκεί κοντά και η διασκέδασή του και οι δημόσιες υπηρεσίες με τις οποίες έρχεται σε επαφή οπότε δεν θα απαιτείται να διανύει αποστάσεις με το αυτοκίνητό του αλλά με ήπια μέσα μεταφοράς όπως το ποδήλατο , το τραμ κλπ. Όλα αυτά όμως προϋποθέτουν μια εκτεταμένη αποκέντρωση και έναν ριζικό αναπροσανατολισμό των υπαρχόντων θεσμών. Τι σημαίνει αυτό από την πλευρά των ατομικών επιλογών του συγκεκριμένου πολίτη; Ότι θα πρέπει παράλληλα με την επιλογή που θα κάνει ως οικολογικά ευαισθητοποιημένος πολίτης να ζήσει κοντά στην φύση, και να έχει ένα δικό του κτήμα όπου θα καλλιεργεί μόνος του τις δικές του βιολογικές ντομάτες και λαχανικά να αγωνίζεται και σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο για την αλλαγή των θεσμών της κοινωνίας προς την κατεύθυνση που υποδείξαμε, έτσι ώστε μακροπρόθεσμα να γίνει δυνατή η αντιμετώπιση ή ο μετριασμός του παραδόξου του Jevons. Δηλαδή λύσεις ρεαλιστικές και εφαρμόσιμες, όχι απόλυτες και τελειωτικές, μπορούν να βρεθούν με την προϋπόθεση ότι οι πολίτες αποφασίζουν να μπουν στη διαδικασία εξεύρεσής τους.

Ανώνυμος είπε...

Το αποτέλεσμα όμως είναι ότι στην τελευταία ισορροπία που αναφέρει ο χρήστης Tobin , οι καταναλωτές απολαμβάνουν πολύ περρισότερη ώρα φως παρα πριν , με το ίδιο ή και λίγο παραπάνω οικολόγικο κοστος που δεν συγκρίνεται ομως με την παραπάνω χρησιμότητα που παίρνουν